Müasir dövrdə beynəlxalq hüquq normaları dünya ictimaiyyətinin bütün üzvləri üçün artıq mütləq və dəyişməz xarakter daşımır. Bu tezis qlobal siyasətdə baş verən proseslərin, dövlətlərarası münasibətlərin mürəkkəbləşməsinin və güc balansındakı dəyişikliklərin nəticəsi kimi meydana çıxmışdır. Əgər XX əsrin ikinci yarısında beynəlxalq hüquq sülhün, təhlükəsizliyin və əməkdaşlığın əsas təminatçısı kimi qəbul edilirdisə, XXI əsrdə onun effektivliyi və universallığı ciddi şəkildə sual altına alınır.
İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, beynəlxalq hüquq normativ sistem kimi dövlətlərin razılığına əsaslanır. Dövlətlər bu normaları könüllü şəkildə qəbul edir və onların icrasına da əsasən öz siyasi iradələri çərçivəsində yanaşırlar. Bu isə o deməkdir ki, güclü siyasi, iqtisadi və hərbi potensiala malik dövlətlər beynəlxalq hüquq normalarını öz milli maraqlarına uyğun şərh etməyə və ya müəyyən hallarda onlardan yayınmağa meyilli olurlar. Nəticədə hüququn universallığı prinsipi zəifləyir, selektiv tətbiq praktikası genişlənir.
Digər mühüm amil beynəlxalq təşkilatların, xüsusilə də Birləşmiş Millətlər Təşkilatının mexanizmlərinin səmərəliliyinin azalmasıdır. Təhlükəsizlik Şurasında veto hüququna malik dövlətlərin maraqları çox vaxt beynəlxalq hüququn tələblərindən üstün tutulur. Bu isə beynəlxalq hüququn ədalətli və bərabər tətbiqi prinsipinə xələl gətirir və dünya ictimaiyyətində ikili standartlar barədə təsəvvür yaradır.
Bundan əlavə, regional münaqişələr, humanitar müdaxilələr, terrorla mübarizə və dövlətlərin daxili işlərinə qarışma məsələləri beynəlxalq hüququn sərhədlərini daha da qeyri-müəyyən edir. Bəzi hallarda dövlətlər insan hüquqlarının qorunması və ya təhlükəsizlik arqumentlərini əsas gətirərək suverenlik prinsipini pozur, bu isə beynəlxalq hüququn fundamental prinsipləri arasında ziddiyyət yaradır. Beləliklə, hüquq norması artıq mütləq qayda deyil, konkret siyasi kontekstdən asılı olan alət kimi çıxış edir.
Qloballaşma və texnoloji inkişaf da beynəlxalq hüququn mütləqliyini sarsıdan amillər sırasındadır. Kiberhücumlar, informasiya müharibələri, transmilli şirkətlərin artan təsiri və qeyri-dövlət aktorlarının beynəlxalq münasibətlərdə fəallaşması mövcud hüquqi mexanizmlərin yetərsizliyini üzə çıxarır. Beynəlxalq hüquq hələ də əsasən dövlətlərarası münasibətlər üzərində qurulduğu üçün bu yeni reallıqlara tam uyğunlaşa bilmir.
Nəticə etibarilə demək olar ki, beynəlxalq hüquq normaları formal baxımdan mövcud olsa da, onların mütləq və hamı üçün eyni dərəcədə məcburi xarakteri getdikcə zəifləyir. Bu isə beynəlxalq münasibətlərdə hüquqdan daha çox güc və maraqların ön plana çıxmasına səbəb olur. Mövcud vəziyyət beynəlxalq hüququn yenilənməsini, daha çevik və ədalətli mexanizmlərin yaradılmasını zəruri edir. Əks halda, beynəlxalq hüquq universal tənzimləyici rolunu itirərək yalnız formal norma toplusuna çevrilə bilər.Saatlı rayon Mərkəzi Kitabxananın əməkdaşı
Fuad Əliyev