XIX əsrin əvvəllərində Qafqazın Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonra bölgənin inzibati idarəetmə sistemində mühüm dəyişikliklər həyata keçirilmişdir. Yeni idarəçilik qaydalarının tətbiqi ilə ərazilərin inzibati bölgüsü yenidən təşkil edilmiş, qəza və quberniyaların sərhədləri müəyyənləşdirilmişdir. Bu dəyişikliklər bölgənin siyasi, sosial və iqtisadi həyatına təsir göstərməklə yanaşı, yerli əhalinin idarəetmə sistemində də yeni mərhələnin başlanmasına səbəb olmuşdur.
Həmin dövrdə Zəngəzur qəzası regionun inzibati quruluşunda mühüm yer tuturdu. Müxtəlif tarixi mərhələlərdə aparılmış inzibati dəyişikliklər nəticəsində Zəngəzur ərazisinin idarəçilik mənsubiyyəti və sərhədləri də dəyişmişdir. Tarixi mənbələrdə Sisyan, Qafan və Mehri kimi yaşayış məntəqələri Zəngəzur bölgəsi ilə əlaqəli şəkildə qeyd olunur. Zəngilan, Qubadlı və Laçın əraziləri də bölgənin tarixi-coğrafi kontekstində mühüm yer tutur. Bununla belə, bu ərazilərin konkret inzibati vahidlərə daxil edilməsi dövrünə görə fərqlənə bildiyindən onların tarixini araşdırarkən müvafiq illərin inzibati bölgüsünü nəzərə almaq vacibdir.
Qafqazda həyata keçirilən inzibati islahatlar yalnız idarəetmə sisteminin dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmamış, bölgənin gələcək inkişafına və ərazi münasibətlərinə də təsir göstərmişdir. Sonrakı dövrlərdə sərhədlərin yenidən müəyyənləşdirilməsi, inzibati vahidlərin yaradılması və ləğvi regionun tarixi-coğrafi mənzərəsinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Buna görə də Zəngəzur qəzasının tarixinin öyrənilməsi Azərbaycanın qərb bölgələrinin keçmişini, inzibati dəyişikliklərin səbəb və nəticələrini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Rauf Salmanov
Saatlı rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı