Senzuranın ləğvi cəmiyyətin demokratikləşməsi, azad təfəkkürün formalaşması və mətbuatın inkişafında müstəsna rol oynayan en mühüm tarihi mərhələlərdən biridir. Əsrlər boyu informasiya axınını nəzarətdə saxlamaq, fərqli düşüncələri susdurmaq və hakim idologiyanı qorumaq üçün senzura bir vasitə kimi istifadə edilmişdir. Lakin cəmiyyətlər inkişaf etdikcə, fikrin və sözün buxovlanmasının sosial və mədəni tərəqqiyə böyük maneə olduğu aydın oldu. Senzura yalnız mətbuata deyil, eyni zamanda ədəbiyyata, incəsənətə, elmi araşdırmalara və gündəlik ictimai fikir mübadiləsinə ciddi təsir göstərirdi. Məlumatın süzgəcdən keçirilməsi tənqidi təfəkkürün qarşısını alır və cəmiyyəti təkmonoloqlu mühitə məhkum edirdi. Tarixi təcrübə: Dünyanın bir çox ölkələrində senzuranın ləğvi hüquqi dövlət quruculuğunun və insan hüquqlarının tanınmasının əsas göstəricisi hesab olunub. Azərbaycan konteksti: Azərbaycan mətbuatı tarixində də bu hadisə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. 1998-ci il avqustun 6-da KİV üzərindən senzuranın rəsmən ləğv edilməsi ölkədə söz və informasiya azadlığının təmin olunmasında yeni bir mərhələnin əsasını qoymuşdur. Senzuranın ləğvi sadəcə jurnalistlərin sərbəst yazması demək deyil; bu, bütöv bir cəmiyyətin inkişafına təkan verən bir neçə təməl amili özündə birləşdirir: Şəffaflıq və İctimai Nəzarət: Azad mətbuat dövlət qurumlarının və ictimai xadimlərin fəaliyyətini işıqlandıraraq korrupsiya və hüquq pozuntularının qarşısını almaqda mühüm rol oynayır. Yaradıcılıq Azadlığı: Ədəbiyyatşünaslar, rəssamlar və rejissorlar ideyalarını qorxu və məhdudiyyət olmadan ifadə etmək imkanı əldə edirlər. Pluralizm: Cəmiyyətdə müxtəlif baxışların, siyasi və sosial mövqelərin mövcudluğu sağlam diskussiyaların aparılmasına şərait yaradır. Günümüzdə ənənəvi senzura mexanizmləri böyük ölçüdə aradan qalxsa da, rəqəmsal əsr özü ilə yeni sınaqlar gətirmişdir: “Söz azadlığı yalnız senzuranın olmaması demək deyil; bu, eyni zamanda fərqli fikir və obyektiv informasiyaya maneəsiz çıxış imkanıdır.” Rəqəmsal Məhdudiyyətlər: İnternet resurslarının bloklanması, alqoritmik süzgəclər və sosial şəbəkələrdə shadow-banning (kölgə banı) kimi üsullar müasir senzura formaları kimi qiymətləndirilir. Dezinformasiya Sınağı: Azad söz mühitində yalan xəbərlərin sürətlə yayılması ilə mübarizə apararkən, söz azadlığını məhdudlaşdırmadan doğru məlumatı qorumaq müasir cəmiyyətlərin qarşısında duran əsas məsələlərdəndir.
Südabə Vəliyeva
Saatlı Dövlət Rəsm Qalereyasının Direktoru