Rusiya imperiyasında baş verən inqilablar və siyasi böhranlar Cənubi Qafqazda da ciddi qarşıdurmaların yaranmasına səbəb olmuşdur. 1905–1907-ci illərdə bölgədə baş verən erməni-müsəlman toqquşmaları zamanı çoxsaylı insan tələfatı və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması ilə nəticələnən hadisələr baş vermişdir. 1917-ci il inqilablarından və Rusiya imperiyasının süqutundan sonra isə bölgədə yaranmış hakimiyyət boşluğu silahlı qarşıdurmaların daha da genişlənməsi üçün şərait yaratmışdır.
1918–1920-ci illər Azərbaycan tarixində xüsusilə ağır hadisələrlə yadda qalmışdır. Həmin dövrdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində, o cümlədən Bakı, Şamaxı, Quba, Gəncə, Qarabağ, Naxçıvan və digər ərazilərdə azərbaycanlı mülki əhali zorakılıqlara məruz qalmış, yaşayış məntəqələri dağıdılmış və çoxlu sayda insan öz doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır. Eyni zamanda İrəvan, Zəngəzur, Göyçə və digər tarixi yaşayış ərazilərində azərbaycanlı əhalinin vəziyyəti ağırlaşmış, onların bir hissəsi məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür.
1918-ci ilin mart hadisələri də Azərbaycanın tarixində faciəli səhifələrdən biri kimi xatırlanır. Bakı və ətraf ərazilərdə baş verən qırğınlar nəticəsində çoxsaylı azərbaycanlı və digər müsəlman əhali həyatını itirmişdir. Şamaxı və Quba kimi bölgələrdə də dinc əhaliyə qarşı zorakılıqlar və dağıntılar baş vermişdir. Bu hadisələr Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında dərin iz buraxmış və sonrakı nəsillər üçün mühüm tarixi dərsə çevrilmişdir.
Həmin dövrün hadisələrinin araşdırılması tarixi faktların sənədlər və etibarlı mənbələr əsasında öyrənilməsini tələb edir. Keçmişdə baş vermiş faciələrin xatırlanması yalnız tarixi yaddaşın qorunması baxımından deyil, həm də gələcəkdə oxşar faciələrin təkrarlanmaması, sülh və sabitliyin təmin olunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Rauf Salmanov
Saatlı rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı