Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam etmiş qarşıdurmanın kökləri mürəkkəb tarixi və siyasi proseslərlə bağlıdır. Regionda baş vermiş demoqrafik dəyişikliklər, imperiya siyasəti, ərazi iddiaları və milli-etnik zəmində qarşıdurmalar sonrakı dövrlərdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə ciddi təsir göstərmişdir. Xüsusilə Qarabağ məsələsi XX əsrin sonlarından etibarən iki ölkə arasında münasibətlərin əsas mübahisə predmetinə çevrilmişdir.
XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazın Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altına keçməsindən sonra bölgədə inzibati və demoqrafik dəyişikliklər baş vermişdir. Rusiya imperiyasının müxtəlif ərazilərdən, o cümlədən İrandan və Osmanlı imperiyasından ermənilərin Cənubi Qafqaza köçürülməsini təşviq edən siyasəti regionun etnik tərkibinə təsir göstərmişdir. Bu proseslər xüsusilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları ərazilərində, eləcə də Qarabağ bölgəsində demoqrafik vəziyyətin dəyişməsinə səbəb olan amillərdən biri kimi tarixşünaslıqda müzakirə edilir.
Sonrakı dövrlərdə bölgədə milli münasibətlərin gərginləşməsi müxtəlif qarşıdurmalara gətirib çıxarmışdır. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazda baş verən etnik toqquşmalar Azərbaycan və erməni əhalisi arasında münasibətləri daha da kəskinləşdirmişdir. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasından sonra Qarabağ və Zəngəzur kimi ərazilər ətrafında siyasi və hərbi mübahisələr davam etmişdir.
Sovet hakimiyyəti illərində də Qarabağ məsələsi tam şəkildə öz həllini tapmamışdır. 1923-cü ildə Azərbaycan SSR-in tərkibində Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması regionun inzibati statusunu müəyyənləşdirsə də, ərazi ilə bağlı siyasi mübahisələr sonrakı onilliklərdə də davam etmişdir. Sovet İttifaqının dağılması ərəfəsində bu məsələ yenidən kəskin xarakter almış, 1988-ci ildən başlayaraq Qarabağ ətrafında siyasi və ictimai qarşıdurma genişlənmişdir.
1990-cı illərin əvvəllərində baş verən Birinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan üçün ağır humanitar nəticələrə səbəb olmuşdur. Azərbaycan ərazilərinin əhəmiyyətli hissəsi Ermənistan və erməni qüvvələrinin nəzarətinə keçmiş, yüz minlərlə azərbaycanlı öz yaşayış yerlərini tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə bağlı narahatlıq ifadə edilmiş və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması tələb olunmuşdur.
1994-cü ildə atəşkəs əldə olunsa da, münaqişənin siyasi həlli uzun illər mümkün olmamışdır. 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi regionda hərbi-siyasi vəziyyəti əsaslı şəkildə dəyişdirmişdir. 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatdan sonra hərbi əməliyyatlar dayandırılmış və regionda yeni reallıqlar formalaşmışdır. 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan ərazisində həyata keçirilmiş hərbi əməliyyatdan sonra Qarabağ üzərində Azərbaycanın nəzarəti bərpa edilmişdir.
Bu gün Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əsas məsələlərdən biri davamlı sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılmasının təmin edilməsidir. Keçmişdə baş vermiş hadisələrin öyrənilməsi yalnız qarşıdurmanı dərinləşdirmək üçün deyil, həm də region xalqları arasında davamlı sülhün yaradılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi hadisələrə müxtəlif tərəflərin baxışlarının mövcudluğu nəzərə alınmalı, faktlar etibarlı mənbələr əsasında araşdırılmalı və gələcək nəsillərə obyektiv şəkildə çatdırılmalıdır.
Azərbaycan üçün ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olmuşdur. Qarabağ münaqişəsinin hərbi mərhələsinin başa çatmasından sonra qarşıda duran əsas vəzifələr regionda sülhün möhkəmləndirilməsi, kommunikasiya əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi, insanların təhlükəsizliyinin təmin olunması və uzunmüddətli sabitliyin yaradılmasıdır. Bu baxımdan tarixdən nəticə çıxarmaq və gələcəkdə yeni qarşıdurmaların yaranmasının qarşısını almaq həm Azərbaycan, həm də Ermənistan üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Telman Ağayev
Saatlı rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı