Səfər çərçivəsində Qarabağın müxtəlif şəhərlərinə, o cümlədən Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşaya səfər etməyiniz nəzərdə tutulur. Düşünürəm ki, bu səfər sizin üçün həm tarixi, həm də mənəvi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq. Çünki həmin ərazilərdə siz bir tərəfdən uzun illər davam etmiş münaqişənin və işğalın ağır nəticələrini, dağıntıların izlərini, digər tərəfdən isə bu gün aparılan genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin nəticələrini əyani şəkildə görə biləcəksiniz.
Qarabağa səfər zamanı keçmişlə bu günün müqayisəsini aparmaq üçün geniş imkan yaranacaq. Uzun müddət ərzində yaşayış məntəqələrinin dağıdılması, infrastrukturun sıradan çıxarılması və mədəni irsə dəymiş zərərin izləri bu ərazilərdə özünü göstərir. Eyni zamanda, hazırda yeni yolların, yaşayış komplekslərinin, sosial obyektlərin və digər infrastrukturun yaradılması regionun gələcək inkişafına yönəlmiş proseslərin mühüm hissəsidir. Bu baxımdan Qarabağ həm münaqişənin ağır nəticələrini, həm də müharibədən sonrakı bərpa prosesini bir arada müşahidə etmək baxımından diqqət çəkən məkandır.
Xocalı da bu səfərin xüsusi məna daşıyan dayanacaqlarından biri ola bilər. Xocalıda baş vermiş hadisələr Azərbaycan cəmiyyətinin kollektiv yaddaşında ağır iz buraxmış faciə kimi qiymətləndirilir. Burada dinc əhaliyə qarşı törədilmiş zorakılıqlar nəticəsində çoxsaylı insan həyatını itirmiş, şəhərin əhalisi ağır faciə ilə üzləşmişdir. Hazırda Xocalıda yaradılmış Xocalı Memorial Kompleksi həmin hadisələrin qurbanlarının xatirəsinin yaşadılması baxımından mühüm məkan kimi təqdim olunur. Vaxt imkan verdiyi təqdirdə bu memorialı ziyarət etmək həmin faciənin mahiyyətini və onun Azərbaycan xalqının yaddaşındakı yerini daha yaxından dərk etməyə imkan verə bilər.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərində uzun illər ərzində baş vermiş dağıntılar yalnız yaşayış binaları ilə məhdudlaşmayıb. Məktəblər, xəstəxanalar, tarixi və dini abidələr, yollar, kommunal təsərrüfat və digər obyektlər də ciddi zərər görüb. Münaqişə nəticəsində yüz minlərlə insan öz doğma yaşayış yerlərini tərk etmək məcburiyyətində qalıb və uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşayıb. Bu insanların doğma torpaqlarına qayıtması məsələsi Azərbaycan üçün uzun müddət əsas humanitar və siyasi məsələlərdən biri olub.
Münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün uzun illər müxtəlif danışıqlar aparılıb. Lakin danışıqlar prosesinin uzun müddət davam etməsinə baxmayaraq, tərəflər arasında yekun razılaşmanın əldə olunması mümkün olmayıb. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, əsas problemlərdən biri işğal faktının aradan qaldırılması ilə bağlı real nəticənin əldə edilməməsi idi. Bu vəziyyət münaqişənin uzun müddət həll olunmamış qalmasına və regionda qeyri-sabitliyin davam etməsinə səbəb olan amillərdən biri kimi təqdim edilirdi.
Beynəlxalq vasitəçilik və müxtəlif diplomatik təşəbbüslər də uzun müddət ərzində münaqişənin həllinə yönəldilsə də, nəticə etibarilə tərəflər arasında davamlı siyasi razılaşma formalaşmadı. Azərbaycan tərəfi dəfələrlə münaqişənin beynəlxalq hüququn prinsipləri və ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll edilməsinin vacibliyini vurğulayırdı. Digər tərəfdən, müxtəlif dövlətlərin və beynəlxalq aktorların münaqişəyə yanaşmaları bir-birindən fərqlənirdi və bu da prosesin mürəkkəbliyini artırırdı.
Sonrakı mərhələdə bölgədə hərbi-siyasi reallıqlar dəyişdi və Azərbaycan nəzarət etmədiyi ərazilər üzərində nəzarəti bərpa etdiyini bildirdi. Bundan sonra əsas diqqət Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa, yenidənqurma, təhlükəsizliyin təmin edilməsi və keçmiş məcburi köçkünlərin geri qayıdışı məsələlərinə yönəldi. Yeni şəhər və kəndlərin salınması, nəqliyyat əlaqələrinin qurulması, sosial obyektlərin yaradılması və iqtisadi fəaliyyət üçün şəraitin formalaşdırılması bu prosesin əsas istiqamətləri sırasındadır.
Bu baxımdan Qarabağa səfər edən qonaqlar üçün regionun yalnız keçmişi ilə deyil, bu gün baş verən dəyişikliklərlə tanış olmaq da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ağdam, Şuşa, Xocalı, Xankəndi və digər yaşayış məntəqələrində aparılan işlər regionun gələcək inkişafına dair təsəvvürlərin formalaşmasına imkan verir. Belə səfərlər həm tarixi hadisələrin yadda saxlanılması, həm də münaqişədən sonrakı bərpa prosesinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından əhəmiyyətli platforma yarada bilər.
Ən mühüm məqamlardan biri də odur ki, Qarabağda baş verənləri yalnız keçmişin hadisələri kimi deyil, gələcək üçün çıxarılmalı dərslər baxımından da nəzərdən keçirmək lazımdır. Münaqişələrin davamlı həlli üçün dialoq, qarşılıqlı etimad, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət və sülhün qorunması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qarabağda bu gün müşahidə olunan bərpa prosesi isə regionun gələcəyinin qurulması istiqamətində yeni mərhələ kimi təqdim olunur.
Telman Ağayev
Saatlı rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru